Jagiellońska „Szajka” na jubileusz

„Kot”, „Prawdzic” i „Zośka”

Zbliża się jubileusz 110-lecia „Jagiellonki”, dziś Zespołu Szkół nr 6 z Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Władysława Jagiełły. Z tej okazji polonista Wiesław Kopeć i absolwent liceum Albert Walczak przygotowali niezwykły projekt. Niebawem ukaże się specjalna edycja powieści Stefana Łosia, również absolwenta Jagiellonki, rocznik 1920, pt. Szajka. Będzie to trzecie wydanie, w pierwotnym, nieokrojonym przez cenzurę kształcie. Książka nie tylko dla Jagiellończyków, ale lektura obowiązkowa dla miłośników przedwojennej historii Płocka.
– „Szajka” miała dwa wydania – w 1935 i 1947 z dużymi ingerencjami cenzury – mówi Wiesław Kopeć. – Wyrzucono wszystko, co dotyczyło Legionów, Piłsudskiego, nastrojów antybolszewickich. My wracamy do wydania pierwszego. Zastępujemy ilustracje rysunkowe Władysława Czarneckiego wkładką zdjęciową, mającą zbliżyć „Szajkę” ze szkołą i z Płockiem. Opatrujemy utwór licznymi przypisami, które służą temu samemu celowi. „Szajka”, ku naszemu zaskoczeniu, jest powieścią, w której łatwo wskazać rzeczywiste pierwowzory fikcyjnych postaci – i my to czynimy. Nigdy dotąd tak „Szajki” nie wydawano – tłumaczy.

Alert TP
Alert TP

Stefan Łoś przyznawał, że w swojej powieści uwiecznił lata spędzone w murach Pierwszego Gimnazjum Polskiego w Płocku. Tytułowa „Szajka” to paczka koleżeńska, którą oprócz autora, tworzyli: Jerzy Wędrychowski i Tadeusz Gorczyński – wychowankowie Jagiellonki. Wędrychowski maturę zdał już w Lublinie. „Stefanek Kotnowski” zwany „Kotem” to sam Stefan Łoś, pisarz, działacz harcerski, po wojnie represjonowany przez władze komunistyczne; „Jurek Prawdzic” to Jerzy Wędrychowski, wybitny konstruktor samolotów, emigrant zmarły po II wojnie światowej w USA, „Tadzio Orczyński” zwany „Zośką” to Tadeusz Florian Gorczyński-Jastrzębiec, oficer zawodowy Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej zamordowany przez NKWD w 1940 r. w Charkowie. W utworze znajdziemy wiele rzeczywistych odniesień, nazwisk, portrety rówieśników, nauczycieli i samego miasta – na chwilę przed odzyskaniem upragnionej niepodległości. Jest w nim obecny na przykład Konstanty Ludwik Dąbrowski jako „dyrektor Topolski”, Karol Grubert jako „Pipsztok”, Karol Mierzejewski jako „Szpek”, Janina Maciejowska jako „Francuzka”, doktor Jan Gołębiowski („doktor Nitewicz”), zastępujący Aleksandra Macieszę na stanowisku lekarza szkolnego, w czasie kiedy ten pełnił funkcję burmistrza. Na kartach powieści spotkamy także zasłużonych dla Płocka lekarzy – Wacława Piaseckiego i Jana Beczkowicza. Akcja dzieje się w roku szkolnym 1917/1918 oraz na początku roku następnego, gdy Płock znajdował się pod okupacją niemiecką. – Mimo że w pierwszym wydaniu autor nazywa miasto Konradowem, zachowuje płockie ulice, nazwiska, zdarzenia – mówi Wiesław Kopeć. – Powieść poprowadzi przez dobrze znane korytarze i pracownie naszej Szkoły, wyprowadzi nas także na ulice miasta – 3 Maja, Dominikańską (dziś 1 Maja), Bielską, Tumską, Warszawską (dziś Kościuszki), a nawet poprowadzi na podpłocką wieś za Rogatki Dobrzyńskie. Z bohaterami książki zawędrujemy do cukierni Szałańskiego, na skarpę w okolice Katedry i Starego Teatru, spojrzymy na Wisłę i dalej na rozpościerający się za nią „las królewski”. Spotkamy ludzi, którzy tymi ulicami spieszyli do swych codziennych obowiązków.

Reklama

Tekst przygotowywany na jubileusz szkoły najpierw został adaptowany z egzemplarza z roku 1947, udostępnionego przez Annę Wojciechowską, długoletnią nauczycielkę języka polskiego w LO im. Wł. Jagiełły. Ostatecznie jednak został uzgodniony z wydaniem pierwszym, znalezionym przez Alberta Walczaka, absolwenta Jagiellonki, obecnie studenta polonistyki i historii Uniwersytetu Warszawskiego w archiwach Biblioteki Narodowej. Albert Walczak jest także autorem szkicu o Stefanie Łosiu zamieszczonym na końcu publikacji.
Losy Stefana Łosia zasługują na kolejną książkę. Pisarz, wiceprezes, a następnie prezes wrocławskiego oddziału Związku Literatów Polskich w latach 1948–1953 był odkrywcą Marka Hłaski. Urodził się w 19 VII 1901 r. w znanej ziemiańskiej rodzinie Łosiów herbu Dąbrowa w Bobinie. Do Gimnazjum Polskiego trafił prawdopodobnie dlatego, że jego ojciec dzierżawił w Brochocinie majątek. Łoś zdał maturę w 1920 roku. Po ukończeniu szkoły dał się poznać jako bohaterski uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, odznaczony, jak ustalił płocki historyk Grzegorz Gołębiewski, orderem Virtuti Militari V Klasy za postawę w czasie walk w okolicach Ciechanowa 8 i 12 sierpnia 1920 r. Był instruktorem i działaczem Związku Harcerstwa Polskiego, redagował pisma polonijne. Zwiedził całą Europę. Pracował nawet w Wydziale Turystycznym Ministerstwa Komunikacji. Malował i pisał. Wojenne lata 1939–1945 spędził w Warszawie. Działał w AK. Po klęsce powstania warszawskiego znalazł się w obozie jenieckim, gdzie doczekał końca wojny w przeciwieństwie do swojego rodzeństwa. Potem zamieszkał we Wrocławiu. W 1950 roku został po raz pierwszy aresztowany przez UB. Powtórzyło się to cztery lata później. Jak napisał Marek Hłasko: „Siedział około roku, po czym oświadczono mu, że stała się mała pomyłka i wypuszczono go. Wkrótce potem umarł; rozmawiając z jednym z lekarzy dowiedziałem się, że śmierć nastąpiła właśnie na skutek pobytu w więzieniu i nieludzkiego traktowania, co przy słabym zdrowiu Łosia przesądziło sprawę” (katował go m.in. pułkownik Jacek Różański). Stefan Łoś zmarł 9 marca 1955 roku i został pochowany na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu.
Trzecie wydanie Szajki powstało dzięki pomocy finansowej Marszałka Województwa Mazowieckiego Adama Struzika. W poszukiwanie materiałów archiwalnych zaangażowała się dziennikarka, autorka opracowań na temat Jagiellonki i absolwentka szkoły Romana Kuffel. Konsultacji historycznej udzielił dr Grzegorz Gołębiewski. Książka będzie miała nakład ok. 500 egz. rozprowadzanych bezpłatnie; a wydrukuje ją firma Grafix z Płocka.

(lesz)

Zobacz kolejny artykuł

Tysiąc uczniów w lidze przedmiotowej

Prawie tysiąc najzdolniejszych uczniów wystartowało w tegorocznej edycji ligi przedmiotowej organizowanej dla gimnazjalistów i uczniów …